Informatiezuil De Razzia in Brakel – 13 oktober 1944

DE RAZZIA IN BRAKEL Het ultimatum van de SS 📅 13 OKTOBER 1944 Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam-van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard). Op 13 oktober 1944 werd het dorp Brakel opgeschrikt door een grootschalige razzia. De Duitse bezetters, die Brakel zagen als een centrum van verzetsactiviteiten, omsingelden het dorp en dwongen de inwoners zich te verzamelen op het marktplein. Deze dag vol angst en dreiging zou diepe sporen nalaten in de gemeenschap. De situatie op het plein Rond twee uur ’s middags omsingelden ongeveer 200 SS’ers het dorp. Bijna alle 1800 inwoners, inclusief ouderen, zieken, mannen, vrouwen en kinderen, werden naar het marktplein gedwongen. Vrouwen en kinderen moesten aan de rand van de Paardenmarkt (zoals het plein toen heette) voor de kerk staan, terwijl de mannen onder de zogenaamde Wilhelminaboom moesten verzamelen. Tien mannen werden geblinddoekt opgesteld met hun gezicht gericht op een SS’er achter een mitrailleur. Tussen drie en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Paardenmarkt. Ze cirkelden enkele minuten boven het plein. Vrouwen, kinderen en mannen werden onder bomen geleid om beschutting te zoeken. Toen de vliegtuigen verdwenen, moest iedereen terug naar zijn oorspronkelijke plek. Het ultimatum van de SS Rond half zes waren de meeste inwoners bijeen. De SS’ers lazen een ultimatum voor: "U krijgt 20 minuten om de volgende vragen te beantwoorden: Waar is de heer Van Dam en andere verzetsstrijders? Waar zijn wapens en munitie verborgen? Als we geen antwoord krijgen, worden hier ter plekke 10 mannen neergeschoten." Er viel een doodse stilte. Niemand zei iets. Ontsnapping en dreiging In de verwarring wist de heer Van Dam-van Brakel te ontsnappen. Zijn vrouw werd meegenomen naar het gemeentehuis en ondervraagd. Er werd gezegd dat ze zo goed Duits sprak, dat de dienstdoende SS-officier weigerde te geloven dat ze geen Duits was. Om zes uur werd men opgeschrikt door een enorme explosie. Er ontstond grote paniek. Later bleek dat een V1-raket was neergekomen bij Wijk en Aalburg, ongeveer 6 kilometer verderop. Na een tijdje trad een NSB’er naar voren — iemand die als kwaadaardig bekend stond. Hij noemde de namen van twee verzetsmensen, maar deze waren al gevlucht. Een aantal SS’ers doorzocht hun huizen, maar trof niemand aan. De afloop De vier gijzelaars waren burgemeester Pos, de postcommandant van Brakel, de voormalige leider van het arbeidsbureau en een inwoner van Brakel. Ze werden gevangen gezet in Tivoli (het huidige ‘Zuylenhof’ in Zaltbommel). Burgemeester Pos zou met een opmerking een belangrijke wending teweeg hebben gebracht. Hij zei tegen de ObersturmbannfĂŒhrer: "Als officier kunt u dit uiteraard altijd verantwoorden, maar als mens nooit. U treft onschuldigen." Op zondag keerden de gijzelaars terug naar Brakel. De burgemeester sprak de bevolking toe en benadrukte dat alle clandestiene radio’s, wapens en munitie alsnog moesten worden ingeleverd. Na een week werden er enkele radio’s en twee oude, verroeste buksen ingeleverd — en liep alles met een sisser af.

DE RAZZIA IN BRAKEL

Het ultimatum van de SS

13 OKTOBER 1944

Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam-van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard).

Op 13 oktober 1944 werd het dorp Brakel opgeschrikt door een grootschalige razzia. De Duitse bezetters, die Brakel zagen als een centrum van verzetsactiviteiten, omsingelden het dorp en dwongen de inwoners zich te verzamelen op het marktplein. Deze dag vol angst en dreiging zou diepe sporen nalaten in de gemeenschap.

De situatie op het plein

Rond twee uur ’s middags omsingelden ongeveer 200 SS’ers het dorp. Bijna alle 1800 inwoners, inclusief ouderen, zieken, mannen, vrouwen en kinderen, werden naar het marktplein gedwongen. Vrouwen en kinderen moesten aan de rand van de Paardenmarkt (zoals het plein toen heette) voor de kerk staan, terwijl de mannen onder de zogenaamde Wilhelminaboom moesten verzamelen. Tien mannen werden geblinddoekt opgesteld met hun gezicht gericht op een SS’er achter een mitrailleur.

Tussen drie en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Paardenmarkt. Ze cirkelden enkele minuten boven het plein. Vrouwen, kinderen en mannen werden onder bomen geleid om beschutting te zoeken. Toen de vliegtuigen verdwenen, moest iedereen terug naar zijn oorspronkelijke plek.

Het ultimatum van de SS

Rond half zes waren de meeste inwoners bijeen. De SS’ers lazen een ultimatum voor:

“U krijgt 20 minuten om de volgende vragen te beantwoorden:

  1. Waar is de heer Van Dam en andere verzetsstrijders?

  2. Waar zijn wapens en munitie verborgen?
    Als we geen antwoord krijgen, worden hier ter plekke 10 mannen neergeschoten.”

Er viel een doodse stilte. Niemand zei iets.

Ontsnapping en dreiging

In de verwarring wist de heer Van Dam-van Brakel te ontsnappen. Zijn vrouw werd meegenomen naar het gemeentehuis en ondervraagd. Er werd gezegd dat ze zo goed Duits sprak, dat de dienstdoende SS-officier weigerde te geloven dat ze geen Duits was.

Om zes uur werd men opgeschrikt door een enorme explosie. Er ontstond grote paniek. Later bleek dat een V1-raket was neergekomen bij Wijk en Aalburg, ongeveer 6 kilometer verderop. Na een tijdje trad een NSB’er naar voren — iemand die als kwaadaardig bekend stond. Hij noemde de namen van twee verzetsmensen, maar deze waren al gevlucht. Een aantal SS’ers doorzocht hun huizen, maar trof niemand aan.

De afloop

De vier gijzelaars waren burgemeester Pos, de postcommandant van Brakel, de voormalige leider van het arbeidsbureau en een inwoner van Brakel. Ze werden gevangen gezet in Tivoli (het huidige ‘Zuylenhof’ in Zaltbommel). Burgemeester Pos zou met een opmerking een belangrijke wending teweeg hebben gebracht. Hij zei tegen de ObersturmbannfĂŒhrer:

“Als officier kunt u dit uiteraard altijd verantwoorden, maar als mens nooit. U treft onschuldigen.”

Op zondag keerden de gijzelaars terug naar Brakel. De burgemeester sprak de bevolking toe en benadrukte dat alle clandestiene radio’s, wapens en munitie alsnog moesten worden ingeleverd. Na een week werden er enkele radio’s en twee oude, verroeste buksen ingeleverd — en liep alles met een sisser af.

DE RAZZIA IN BRAKEL Het ultimatum van de SS 📅 13 OKTOBER 1944 Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam-van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard). Op 13 oktober 1944 werd het dorp Brakel opgeschrikt door een grootschalige razzia. De Duitse bezetters, die Brakel zagen als een centrum van verzetsactiviteiten, omsingelden het dorp en dwongen de inwoners zich te verzamelen op het marktplein. Deze dag vol angst en dreiging zou diepe sporen nalaten in de gemeenschap. De situatie op het plein Rond twee uur ’s middags omsingelden ongeveer 200 SS’ers het dorp. Bijna alle 1800 inwoners, inclusief ouderen, zieken, mannen, vrouwen en kinderen, werden naar het marktplein gedwongen. Vrouwen en kinderen moesten aan de rand van de Paardenmarkt (zoals het plein toen heette) voor de kerk staan, terwijl de mannen onder de zogenaamde Wilhelminaboom moesten verzamelen. Tien mannen werden geblinddoekt opgesteld met hun gezicht gericht op een SS’er achter een mitrailleur. Tussen drie en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Paardenmarkt. Ze cirkelden enkele minuten boven het plein. Vrouwen, kinderen en mannen werden onder bomen geleid om beschutting te zoeken. Toen de vliegtuigen verdwenen, moest iedereen terug naar zijn oorspronkelijke plek. Het ultimatum van de SS Rond half zes waren de meeste inwoners bijeen. De SS’ers lazen een ultimatum voor: "U krijgt 20 minuten om de volgende vragen te beantwoorden: Waar is de heer Van Dam en andere verzetsstrijders? Waar zijn wapens en munitie verborgen? Als we geen antwoord krijgen, worden hier ter plekke 10 mannen neergeschoten." Er viel een doodse stilte. Niemand zei iets. Ontsnapping en dreiging In de verwarring wist de heer Van Dam-van Brakel te ontsnappen. Zijn vrouw werd meegenomen naar het gemeentehuis en ondervraagd. Er werd gezegd dat ze zo goed Duits sprak, dat de dienstdoende SS-officier weigerde te geloven dat ze geen Duits was. Om zes uur werd men opgeschrikt door een enorme explosie. Er ontstond grote paniek. Later bleek dat een V1-raket was neergekomen bij Wijk en Aalburg, ongeveer 6 kilometer verderop. Na een tijdje trad een NSB’er naar voren — iemand die als kwaadaardig bekend stond. Hij noemde de namen van twee verzetsmensen, maar deze waren al gevlucht. Een aantal SS’ers doorzocht hun huizen, maar trof niemand aan. De afloop De vier gijzelaars waren burgemeester Pos, de postcommandant van Brakel, de voormalige leider van het arbeidsbureau en een inwoner van Brakel. Ze werden gevangen gezet in Tivoli (het huidige ‘Zuylenhof’ in Zaltbommel). Burgemeester Pos zou met een opmerking een belangrijke wending teweeg hebben gebracht. Hij zei tegen de ObersturmbannfĂŒhrer: "Als officier kunt u dit uiteraard altijd verantwoorden, maar als mens nooit. U treft onschuldigen." Op zondag keerden de gijzelaars terug naar Brakel. De burgemeester sprak de bevolking toe en benadrukte dat alle clandestiene radio’s, wapens en munitie alsnog moesten worden ingeleverd. Na een week werden er enkele radio’s en twee oude, verroeste buksen ingeleverd — en liep alles met een sisser af. DE RAZZIA IN BRAKEL - 13 OKTOBER 1944 Het ultimatum van de SS Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard). Rond het middaguur omsingelden zo’n 200 SS’ers het dorp. Iedereen moest zich verzamelen op het marktplein: mannen, vrouwen en kinderen, zelfs hele schoolklassen. Huizen werden doorzocht, verzetsmateriaal gezocht, en wapens en radio’s in beslag genomen. Mannen die verdacht werden van deelname aan het verzet werden afzonderlijk vastgehouden. Het dorp leefde in grote angst voor represailles. Tussen Ă©Ă©n en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Bommelerwaard. Zij cirkelden meerdere keren boven het plein, waar de Duitsers met getrokken wapens stonden opgesteld. Iedereen hield zijn adem in. Tegen het einde van de middag stelde de Duitse commandant een ultimatum: Waar is Van Dam en wat is zijn rol in het verzet? Waar zijn wapens en munitie verborgen? Indien geen antwoorden volgen, worden hier op het plein 10 mannen geĂ«xecuteerd. De burgemeester van Brakel, Willem Pos, de postcommandant en een dominee spraken met de Duitse leiding. De gijzelaars, onder wie ook burgemeester Pos zelf, werden afgevoerd naar Tivoli, het huidige ‘Zieken in Zaltbommel’. Uiteindelijk zijn er geen mensen omgekomen — mede dankzij kalm en tactvol optreden. De gevorderde wapens bleken grotendeels onbruikbaar. De gevangenen keerden na enkele dagen terug. De Duitsers trokken zich korte tijd later terug.

Onthulling informatiezuil “De razzia in Brakel”

Herdenking razzia in Brakel en onthulling informatiezuil tijdens Tour de Waal

Op maandag 5 mei stond Brakel niet alleen in het teken van de nationale Bevrijdingsdag, maar ook van lokale herinnering. Op het Marktplein werd een blijvende herinnering onthuld aan een dramatische gebeurtenis uit de Tweede Wereldoorlog: de razzia van 13 oktober 1944. De onthulling vond plaats tijdens een bijzondere tussenstop van de historische colonne van Tour de Waal, die met legervoertuigen door de regio trok.

De razzia van 1944: een dag vol dreiging

Op 13 oktober 1944 omsingelden ruim 200 Duitse SS’ers het dorp Brakel. De Duitsers beschuldigden het dorp van verzetsactiviteiten en eisten de overgave van verzetsleider Dirk Willem van Dam van Brakel. Alle inwoners, bijna 1800 mensen, werden op last van de bezetter samengedreven op het marktplein. Mannen stonden opgesteld voor een mitrailleur, vrouwen en kinderen aan de rand van de Paardenmarkt.

Toen luchtaanvallen dreigden en er geen namen werden genoemd, stelde de SS een ultimatum: als binnen 20 minuten geen informatie werd gegeven over Van Dam of verborgen wapens, zouden tien mannen ter plekke worden geëxecuteerd.

Dankzij het optreden van burgemeester Willem Johannes Pos en andere betrokkenen, Ă©n het feit dat Van Dam wist te ontkomen, liep het drama uiteindelijk met een sisser af. Vier gijzelaars, onder wie de burgemeester zelf, werden afgevoerd naar Tivoli in Zaltbommel maar keerden ongedeerd terug.

Onthulling van de informatiezuil

Op de plek waar de razzia plaatsvond, werd op 5 mei 2025 een informatiezuil onthuld door Constant Bos, zoon van toenmalig burgemeester Pos. In zijn toespraak stond hij stil bij de impact van die dag, het belang van herinnering en de moed die destijds is getoond. “Laten we de verhalen blijven vertellen,” zei hij. “Wat toen gebeurde, is moeilijk te bevatten, maar des te belangrijker om te blijven doorgeven.”

DE RAZZIA IN BRAKEL - 13 OKTOBER 1944 Het ultimatum van de SS Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard). Rond het middaguur omsingelden zo’n 200 SS’ers het dorp. Iedereen moest zich verzamelen op het marktplein: mannen, vrouwen en kinderen, zelfs hele schoolklassen. Huizen werden doorzocht, verzetsmateriaal gezocht, en wapens en radio’s in beslag genomen. Mannen die verdacht werden van deelname aan het verzet werden afzonderlijk vastgehouden. Het dorp leefde in grote angst voor represailles. Tussen Ă©Ă©n en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Bommelerwaard. Zij cirkelden meerdere keren boven het plein, waar de Duitsers met getrokken wapens stonden opgesteld. Iedereen hield zijn adem in. Tegen het einde van de middag stelde de Duitse commandant een ultimatum: Waar is Van Dam en wat is zijn rol in het verzet? Waar zijn wapens en munitie verborgen? Indien geen antwoorden volgen, worden hier op het plein 10 mannen geĂ«xecuteerd. De burgemeester van Brakel, Willem Pos, de postcommandant en een dominee spraken met de Duitse leiding. De gijzelaars, onder wie ook burgemeester Pos zelf, werden afgevoerd naar Tivoli, het huidige ‘Zieken in Zaltbommel’. Uiteindelijk zijn er geen mensen omgekomen — mede dankzij kalm en tactvol optreden. De gevorderde wapens bleken grotendeels onbruikbaar. De gevangenen keerden na enkele dagen terug. De Duitsers trokken zich korte tijd later terug.

De tekst op de zuil is tot stand gekomen op basis van historische bronnen en ooggetuigenverslagen, waaronder een brief van Klaas Muilwijk, zoon van de hoofdonderwijzer in oorlogstijd. De zuil werd gerealiseerd door de werkgroep De Vier Heerlijkheden in samenwerking met de Dorpsraad Brakel, de Oranjevereniging Brakel, lokale ondernemers, BOG en de gemeente Zaltbommel.

Bevrijdingsdag met betekenis

De aanwezigheid van de militaire colonne gaf de dag extra betekenis. Terwijl bezoekers de voertuigen bewonderden en met veteranen in gesprek gingen, was er ook ruimte voor bezinning en het ophalen van herinneringen. In de kerk was een expositie te zien over Brakel in oorlogstijd.

Met deze blijvende markering krijgt de razzia van 1944 een zichtbare plek in het dorp, en blijft het verhaal voortleven voor huidige Ă©n toekomstige generaties.

De volledige tekst van de informatiezuil vindt u hier.