DE RAZZIA IN BRAKEL
Het ultimatum van de SS
13 OKTOBER 1944
Op vrijdag 13 oktober 1944 beleefden de inwoners van Brakel een angstige dag. De Duitsers zagen Brakel als een broeinest van verzetsstrijders en waren op zoek naar de heer Van Dam-van Brakel, die een belangrijke rol speelde in het verzet (na de oorlog werd hij commandant van de Binnenlandse Strijdkrachten in de Bommelerwaard).
Op 13 oktober 1944 werd het dorp Brakel opgeschrikt door een grootschalige razzia. De Duitse bezetters, die Brakel zagen als een centrum van verzetsactiviteiten, omsingelden het dorp en dwongen de inwoners zich te verzamelen op het marktplein. Deze dag vol angst en dreiging zou diepe sporen nalaten in de gemeenschap.
De situatie op het plein
Rond twee uur ’s middags omsingelden ongeveer 200 SS’ers het dorp. Bijna alle 1800 inwoners, inclusief ouderen, zieken, mannen, vrouwen en kinderen, werden naar het marktplein gedwongen. Vrouwen en kinderen moesten aan de rand van de Paardenmarkt (zoals het plein toen heette) voor de kerk staan, terwijl de mannen onder de zogenaamde Wilhelminaboom moesten verzamelen. Tien mannen werden geblinddoekt opgesteld met hun gezicht gericht op een SS’er achter een mitrailleur.
Tussen drie en vier uur verschenen Engelse vliegtuigen boven de Paardenmarkt. Ze cirkelden enkele minuten boven het plein. Vrouwen, kinderen en mannen werden onder bomen geleid om beschutting te zoeken. Toen de vliegtuigen verdwenen, moest iedereen terug naar zijn oorspronkelijke plek.
Het ultimatum van de SS
Rond half zes waren de meeste inwoners bijeen. De SS’ers lazen een ultimatum voor:
“U krijgt 20 minuten om de volgende vragen te beantwoorden:
Waar is de heer Van Dam en andere verzetsstrijders?
Waar zijn wapens en munitie verborgen?
Als we geen antwoord krijgen, worden hier ter plekke 10 mannen neergeschoten.”
Er viel een doodse stilte. Niemand zei iets.
Ontsnapping en dreiging
In de verwarring wist de heer Van Dam-van Brakel te ontsnappen. Zijn vrouw werd meegenomen naar het gemeentehuis en ondervraagd. Er werd gezegd dat ze zo goed Duits sprak, dat de dienstdoende SS-officier weigerde te geloven dat ze geen Duits was.
Om zes uur werd men opgeschrikt door een enorme explosie. Er ontstond grote paniek. Later bleek dat een V1-raket was neergekomen bij Wijk en Aalburg, ongeveer 6 kilometer verderop. Na een tijdje trad een NSB’er naar voren — iemand die als kwaadaardig bekend stond. Hij noemde de namen van twee verzetsmensen, maar deze waren al gevlucht. Een aantal SS’ers doorzocht hun huizen, maar trof niemand aan.
De afloop
De vier gijzelaars waren burgemeester Pos, de postcommandant van Brakel, de voormalige leider van het arbeidsbureau en een inwoner van Brakel. Ze werden gevangen gezet in Tivoli (het huidige ‘Zuylenhof’ in Zaltbommel). Burgemeester Pos zou met een opmerking een belangrijke wending teweeg hebben gebracht. Hij zei tegen de Obersturmbannführer:
“Als officier kunt u dit uiteraard altijd verantwoorden, maar als mens nooit. U treft onschuldigen.”
Op zondag keerden de gijzelaars terug naar Brakel. De burgemeester sprak de bevolking toe en benadrukte dat alle clandestiene radio’s, wapens en munitie alsnog moesten worden ingeleverd. Na een week werden er enkele radio’s en twee oude, verroeste buksen ingeleverd — en liep alles met een sisser af.
